“Kurdî;
li ser zimanê dayik û zarokan
li welatê ku ji evîn, raman
peyv û azadiyan re bûye mextel
gulbişkivînek helbestî ye…”

Di destê qunciknûsên kurd de (hemûyên di çapemeniya kurdî de bi kurdî dinivîsin) fersendên girîng hene ku bikaribin berhemên zimanê kurdî û nivîskarên wan bi xwîneran bidin nasandin, referansên xwendina xwe bi xwîneran re parve bikin, rê û rêbazên xwendin û nivîsandinê pêşkêşî xwîneran bikin û gelek tiştên din… Dema ku bi van hewldanan tevgeriyan jî, çavkaniyên xwe aşkera bikin; her tim berçavkeke xweser ku naşibe berçavka tu kesên din bidin ber çavên xwe; serhildêrên xwedî pênûsên xurt bin ku pênûsa xwe li ber tu hêzan netewînin; û ligel gelek hêmanên din xwedî xwînerên pirxwende, lêkolîner û pirhêl bin…

Min ji bo çi ev divêtî li dû hev rêz kirin? Ma şertên nivîsandina cerebe û gotarên qunciknûsan bi min ketiye ku rê û rêbazan li ber pênûsşoran bixim? Di rastiyê de armanca min ne ew e ku ji kesan re bibêjim hûn ê bi vî awayî binivîsin, hûn ê filan tiştan bibêjin, hûn ê ne vî tiştî wî tiştî bi xwîneran re parve bikin. Ji bo min kesên ku pênûsa min xwe davêje dexlên wan, xwînerên zimanê kurdî ne. Dixwazim rê û rêbazên nivîsandina xwe bi wan re parve bikim, dixwazim rexneyên ku rê li ber raman û estetîzekirina bîr û boçûnan vedike ji wan re bidim nîşandan, dixwazim hişmendiya wan a gelemper biguherim ku mirov der barê kesan, fikran, rewşan û bûyeran de bi awayekî analîtîk û metodolojîk bibêjin û binivîsin. Xala herî girîng jî hişmendiya gelemper e ku mirov ji dêleva sed hêkên xwe di çend selikan de bi cih bikin, gişan dixin selikekê û di ketineke herî biçûk de hemû hêk dişikên. Min ev mînak di nivîseke din de jî dabû. Çinku mirov bala xwe bide gelek nivîsên di malper û rojnameyan de, dê bi hêsanî bibîne ku her kesek dibêje, ‘barê êzingên min.’ û ne yên tu kesên din. Ne sûdwergirtinek ji feylesofekî, ne mînakdayînek ji pirtûkekê, ne jî parvekirineke cihêreng ji pênûsên wan derdikeve. Dibe ku hûn bibêjin, ‘ev hevoka te jî nêzîktedayînek ji hişmendiya gelemper e’, ez ê jî bibêjim rast e û şerhekî dînim ber vê diyardeya xwe: Çawa ku kesên bi hişmendiyeke analîtîk û metodolojîk dinivîsin hebin jî, pir kesên ku bi hişmendiyeke gelemper dinivîsin jî hene…

Ez piştî sê niqteyan (…) werim ser mijara xwe ya bingehîn; ez dixwazim der barê pirtûka Serkan Birûsk a bi navê Mextel ku li Swêdê ji hêla Weşanxaneya Apecê hatiye weşandin, hin bîr û boçûn û nirxandinên xwe binivîsim da ku dengê bêje û hêmayên Birûskî ragihînim guhên xwînêrên kurdî. Sed heyf û mixabin şîrove û rexneya der barê pirtûkek li ber destê xwîneran tune, weke bi bêr û kuling kolana li ser rûyê avê ye. Dîsa jî ez ê li rûyê avê bikolim renge hin weşanger pêwendiyekê bi nivîskarê pirtûkê re deynin -bêyî xwestina heqê çapkirinê daxwaz bikin- vê pirtûkê li bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê diyarî kurmancîhezan bikin; jixwe ne bawer im ku tu weşangerên kurd li xwe deynin û vê nivîsê bixwînin jî, lê dibe ku yek ji wan rûyê min reş derxe!..

Navê pirtûkê Mextel ku bêjeyekê -têgeh- li lîteratura kurdî zêde dike, tê wateya, “1- Navê wî cihî ye ku kesek lê hatiye kuştin. 2- Mêlav (li herêma Dêrikê)”. Ez ji berê de qîmet didim navên pirtûkên wêjeyî ku ev nav bikaribin felsefeyekê bi xwe re bînin ango zêdehiyekê li wêjeya kurdî bikin. Serkan Birûsk di navlêkirina pirtûka xwe de heqê naveroka pirtûkê dide ku mirov dikare wê weke çeşnekî cuda binirxîne: Hem helbest e, hem çîrok e, hem cerebe (pexşan) ye, hem jî ev giş in; mirov kîjanê guncav bibîne. Kêmasiya pirtûkê ku ez ê tu carî nepejirînim, nebûna jînenîgariya nivîskar e. Renge awarteyên bi vî awayî di lîteratura cîhanê de jî hebin; ancax ez bêtir di pirtûkên kurdî de li vî tiştî rast hatime. Çinku pirtûkek din (roman) a nivîskar ku ew jî ji weşana Apecê ye, “Sê Terîş” bi heman kêmasiyê hatiye çapkirin. Kesên di wêjeya cîhanê de naxwazin jînenîgariya wan werin aşkerakirin, ji serî de xwe ji raya giştî vedişêrin û di vê riyê de nepeniyekê ji xwe re çêdikin; lê Serkan Birûskê ku xwendevan û temaşevan wî ji rojname û televîzyonê nas dikin, ne di taya nepenîbûnê de ye.

Bi navê pirtûkê re têkîldar wêneyê di bergê de! Ez bawer im pêdiviyek jênager jê heye ku weşanger di vê mijarê de perwerdehiyekê bistînin. Teknolojiya li ser înternetê ku êdî mohra xwe li vê sedsalê xistiye, carinan nabe para hin mirovan. Berga pirtûka Mextelê ku di rûpela hundir de hatiye diyarkirin ku aydî Niyazî Yildirim e, li gorî xwendina min û têgihandina ji pirtûkê tu têkiliya wê bi naverok û kakila wê re tune ye. Dema mirov pirtûkê dixe kefa destê xwe û bi kêfxweşî weke diyariyek ji welatê Swêdê hatiye pêşwazî dike, xweziya xwe tîne ku berg bi dilniwaziyeke dîtir hatibûya amadekirin. Dibe ku ji bilî van şîroveyên min hin sedemin din hebin ku rê li ber vê kêmasiyê vekiribe…

“Di destê giyanê de
qevdek gul im
bi ser gora êqil de
têm qurmiçandin …”

Vegotin û ristina xweser ji pênûsa vebêjer diherike, giyanê jinekê, dayika “Axînê” tev li dengên kurmanciyê dike. Adem ji dilopa spî û dendika sor a du zayendan, Axîn û Baran dixuluqe. Her du navên lehengan ku yek ji Axê, yek ji Baranê hatiye afirandin hema yekser barana bi ser axê de dibare tîne bîra mirov û jixwe Ademê ku bera her du zayendan e pêşkêşî giyanê mirov dike. Baran dibêje, “Çokên min di bin giraniya dilê min de nema dikarîbûn li ber xwe bidana, ew li ber wê lehiya evînî diçûn.” Axîn dibêje, “Berê min li ezman serpişt razayîbûm. Baranê min bi ser min de dibariya. Îcar kî dibêje Ademkê min berê bêevîndariyê ye?” Ligel ku xwediyê pênûsê ji zayenda mêran e jî, pênûsa xwe dixe xizmeta vebêjeriya zayenda mê û bi wêrekiyeke nedîtî bi Axînê van nifiran dide gotin: “Ez ê bipeyivim da bi destpelînka zimanî riya xwe di zikê tarîtiya hişê mêran de vekim.” Û Axînê çêr û nifiran bi ser mêran de dibarîne:

“Ez ê gû têxim bin parsûyên mêran
Ez çima ji bin parsûyên wan çêbûme?
Na, bê ev zirmêr ji kû û ji çi çêbû ne
ez û Ademkê xwe jî
ji heman dever û ewkê çêbûne.”

“Dawiya bêdawiyê” ku sernavê nivîsa dawî ya pirtûkê ye, ne diyar e dê dawiya vegotinê li ku biqede û bi şîretan diqede:

“Ji bîra neke, wî tûrikê bin serê xwe
wê sîha dara berûyê
wî seyê ku ji germê
dikir helkehelk
Awaza bêrîvan û bilbilan.”

Di pirtûkê de bêjeyên xam ku hema hema di nivîsê de nehatine bikaranîn, ji pênûsa rewan a nivîskar di nava ristên helbestî de cih ji xwe re girtine. Mînak; peyvên hevedudanî ku ji peyva ‘xirbe’ û peyvên din pêk tê, gencîneyeke ferhenga kurdî ye ku riya afirandinê li ber xwîneran dixe: Xirbepeyv, Xirbemal, Xirbehiş, Xirbeşêx, Xirbedil, Xirbesînor, Xirbeaştî… Wekî din; Çeqilmejî, Talanceng, Teknotalanî, Çelqepêl, Xewnejiyan, Giyankor, Koxemal, Gepkortik, Tovpeyv, Dohnbiyan, Bejnpênûs, Dermandil…

Min dixwest hin xweseriyên din ên pirtûkê bi we re parve bikira, lê ez ê nirxandinên xwe bihêlim ji nivîseke berfirehtir re da ku ev pirtûk rojekê bigihêje ber destê we…

* * *
DERWAZEYÊ WÊJEYÊ
Serkan Birûskê ku demekê di Medya Tv de bername (Nav û Deng, Raman û Roman) amade dikir û di rojnameya Azadiya Welat de dinivîsand, haya min ji van berhemên wî hene:

Wergerên wî yên ji Swêdî:
Moa û Pelle, (çîrokeke dirêj a zarokan)
Madîken, Astrid Lindgren (çîroka dirêj)
Per Nilsson, (Romaneke ciwanan)

Pirtûkên wî:
Awirên Bi Hêvî, helbest, Weşanên Rewşen
Xem Vedixwim Bi Tasa Sor Ji Demê, helbest, Weşanên Medya
Peyvên Êşmij, Weşanên Nûdem
Sê Terîş, roman, 2006- Stockholm

Yaqob Tilermenî
Ji http://www.azadiyawelat.com/yaqob-tilermeni/index.aw

li min vegere
kulê…
roj berî rojeke kesk
bi kulman
êvaran ji min re bîne
bi hembêzan bajaran
ji min re bîne
“yadê” gotina ewilîn a zarokan
hejîran
dîlanan
newrozan…

bê
xerîbê
çavên min bi zorê hînî çavên te bûbûn
ji cerga tu bûyî rêwî, destan teriqîn
xwîn misîn
bêdengî har, barbar, zinar
şev di êşa law de xelîl birahîm (im)
roj di êşa bav de simaîl (im)
êvar qurban

bê
tik î tenê
bê sî jî
bi fereke dil
bi teşqele
bi kul
di nava destên min de can bide
naxwazim ji bilî min, bila tu kes li ber te nekevin
ez ê li ber te kevim
van keserên xwe yên qilêrî
bi çavên xwe yên bawî
çendîn li benda hatina te me bi teresî
bê…
an na
wê xortanî ber bavê

/her ku ez li awêneyan dinihêrim
rûyê te bi dizîka li wan tên xêz kirin
mijan li wechê te mayinde kon vegirtine
di rojên zelal û sibehên xunavîn de/

bikeve qeraxa rê
bide tengala bê
û
bê
tagirtî
ji rehên laşê xwe yên tije xwê
amade kirine ji te re min benikên tayê

sîlûetê te li ser pelên papîrûsan dinivîsim
di bin çeng de bi xwe re digerînim
te ji kesên nexwendî dipirsim
geometriya gulê nizanin
lê tu, bi dev û lêv, stû û rû
pêk tê, ji senfoniyên çirçirkan ên nîvê şevê havînê

bê…

bi şiva bejna xwe
li koza deriyê berxikên min xe
ji mêj ve min xwe xweşik kiriye ji bo te
ji bişkulên şil
morîk rêzkirine min li gerdena xwe

çeman
ji kerban
perîkên avên xwe rûçikandin
tu nehatî
dilketî xurifîn
tu nehatî
dest avêtin namûsa hechecîkan
tu cardin nehatî
hejîrên te jê hez dikirin xwe xwarin
tu dîsa nehatî
ka te ji hechecîk û hejîran hez dikir kulê?...
ka neynûkên wan te nedida bi malê dinê?...
hesreteke helbestvan hebû, ew jî qûnde bu
axx bê!...
şev û roj li min hatine xezebê
de haaa!... tu li ku ma

Rênas Jiyan

Te re nabêjim neçe
Tu diqerisî çakêtî min bigire
Ev wextên herî xweş ên rojê ne
Li cem min bimîne

Te re nabêjim neçe
Dîsa jî tu dizanî
Ku tu derewan dixwezî ez derewan bibêjim
Tu yê biêşî

Te re nabêjim neçe
Lê neçe Lavîniya
Ez ê navê te veşêrim
Tu jî nezane Lavîniya

Özdemir Asaf
Werger: Sîmar Masîcanik

Tiştek din naxwazim
heke li hengura êvarê,
li ber pistîna pêlan
bi aramî bikarim bimirim.
Daristan dê parêzvana min be
û xew dê şirîn be.
Li raserî deryaya fire
valahî bêsînor e.
Dixwazim bê merasim
û bê gorr bimînim
heke bikarim li bin siya darekê
serê xwe deynim ser derekê.
Bila kes jî rondikekê
bo min nebarîne.
Bila dengê strana payizê
xwe bigihîne darên rûtbûyî.
Heyv dê di ser esman re
bimeşe hemêza kajan,
xwişîna ava kaniyê dê bêdeng bibe
û daristan bikeve xewê.
Gula zîrfûn zêrevana ba ye.
Di bin axê ve jî dê
lorînên wê bên guhên min.
Ji goristanê baştir e arimgehê min
herzêla bîranînan be.
Tenê stêr, mîna çirîskên bêxwedî
li raserî min bibişirin
û ez bi tenê bim.
Dixwazim axînên kûr ên pêlan
li hember zinarên beravan
bibihîzim
û ax û toz bim.

1883
Mihai Eminescu

Ji bo ku mirov karibe di berhemekê an jî di hunerekê de qala şêwazekê yan jî uslûbekê bike divê di wê berhemê yan jî hunerê de “ve-gotin”ek hebe. Ji bo ku em qala başî yan jî xirabiya uslûba însanekî ku li hemberî xwe bikin divê berê berê ew însan bi jest, mîmîk, gotin û bi hemû tevgerên xwe karibe tiştekî ji me re “ve-bêje”, heta ku tiştekî “ve-nebêje” mirov nikare der barê “şêwaza” wî de qenaetekê diyar bike.
Di wêjeya kurdî ya modern de pirtûkên heyî ji “ve-gotin”ê bêtir bi “gotin”ê çêdibin. Tê de yên ku “ve-dibêjin” jî hene lê wêjeya kurdî ji ber ku bi piranî ji “ve-gotin”ê bêtir “dibêje” mirov nikare zû bi zû tê de li uslûb an jî şêwazeke aşkera biqeside. Wêjeya kurdî ji ber ku “dibêje” û nikare “ve-bêje” wêjeyeke bêşêwaz an jî bêstîl e.

Ji ber ku şêwaz û vegotin bi zimên çêdibin û ji ber ku wêjekarên kurdî jî zêde guh nadin ziman û vegotinê, wêjeya ku diafire bi awayekî giştî “bê-şewaz” çêdibe. Di wêjeya kurdî de heger mirov zimanê xirabe û şikestî, bêpergaliya tevn û teknîkê, peyv û hêmayên nexeritî, temayên welatparêz ên ku evîndarî weke çerez li ber wê hatiye xerckirin an jî berovajî wê li ber evîndariyê welatparêzî weke çerez hatiye xerckirin û aliyên otobiyografîk û dîdaktîk ên pirtûkan ji şêwazê nehesibîne û ileh mecbûr bibîne ku qala şêwazekê bike, ev şêwaz “bê-şêwazî” ye. Di wêjeya kurdî de şewaza herî berbiçav, tunebûna şewazê ye. Wêjeya kurdî ji ber ku nikare “ve-bêje” û “bi-xûmam” e, wêjeyeke bêşêwaz e, wêjeyeke bêşêwaz a ku di lêgerîna şêwazê de ye. Ev lêgerîn bi xwe re êdî hêdî hêdî hinek şêwazan tîne, lê ji “xûmam”ê ev şêwaz pir baş xuya nabin, lê mirov dikare “xûmam”ê bi xwe jî, weke şêwaz ji şewazeke wêjeya kurdî bihesibîne.

Wêjeya kurdî ji ber “xûmam”ê hem wêjeyeke bêşêwaz û hem jî ji ber ku tê de dîsa “xûmam” heye û ew “xûmam” dikare weke şêwaz bê hesibandin “wêjeyeke bişêwaz a bixûman” e.

Lê gava ku mirov zorê dide dîtina xwe, û wê xûmamê ji hev belav dike, weke şêwaz di wêjeya kurdî de “xeml”, “bêhêvîtî”, “welat û evînên şikestî” û hwd alav ber bi çavên mirovî ve dikevin. Ji pênûsa nivîskar an jî ji alava hunermend weke şêwaz tiştên ku nizilîne wêje û hunera kurdî; weke “war”, welatekî şikestî yê ku nehatiye binavkirin, weke “tema” evînên pelixî yên ku evîndarên xwe dabeliandine, weke his û psîkokojî ji ber bê welatbûn, bêevînbûnê bêhêvîtiyeke ecêb a ku bi zimanekî zêde “bi-xeml” hatiye pêşkêşkirin xuya dibin. Ziman pir tê “xemilandin”, hay ji nivîskar heye ku zimanê xwe çiqasî baş û pir “bixemilîne” ew ê ew qasî bi ser bikeve û ew ê ew qasî welatê xwe yê şikestî, evînên xwe yên pelixî û hwd derd û êşên xwe ew ê bi xêra wê xemilandinê bedew û xilas bike.

Heger di wêjeya kurdî ya modern de ji nav xûmamê weke şêwaz ev tişt xuya bûbin, ev şêwaz ji ber bandora demê ya ku li ser şêwazê ye, ji ber ku heger qirn qirnekî xelayê be, nivîskar û hunermendên wî qirnî ji ber ku “têrbûn”ê nanasin mecbûr in ku qala “birçîbûn”ê bikin. Şêwaz bi demê difesile.

Rênas Jiyan
Ji http://www.azadiyawelat.com/renas-jiyan/2.aw